تالیف: سید ابوالحسن ندوی
أریسیین څوک وو؟
عقیدهٔ «آریوس» او د هغه بلنه چې د مسیح د خدایتوب علني دعوت او د هغه د برابرولو پر ضد د یو بېنیازه واحد الله سره وه، د سخت مخالفت او جګړې سبب شوه. کله ناکله یو لوری بریالی کېده او کله بل لوری. ډېری نصارا د بیزانس د ختیځو ایالتونو اوسېدونکي د آریوس په عقیده قانع شول، تر هغه چې په پای کې «تئودوسیس ستر» (Theodosius the Great) په «قسطنطنیه» کې یو ستر مذهبي شورا راوبلله او د «مسیح» خدایتوب او زویتوب یې د هغې شورا په پرېکړه کې رسمي وګرځاوه.
دا پرېکړه د «آریوس» هغه عقیده چې خلکو ته یې وربلله، له منځه یووړه او محوه یې کړه؛ خو بیا هم په ځینو برخو کې یو شمېر نصارا لا هم دې عقیدې ته تمایل درلود او هغوی د «أریسیه» یا «أریسیین» په نامه مشهوره فرقه وپېژندل شول.
د پخواني بحث له مخې، ارجح او معقول دا ښکاري چې د رسول اکرم ﷺ له دې جملې «فَإِنْ تَوَلَّیْتَ فَإِنَّ عَلَیْکَ إِثْمَ الأَرِیسِیِّینَ» مراد همدا فرقه وه؛ هغه ډله چې په مسیحي نړۍ کې د بیزانس د دولت تر مشرتابه لاندې وه، د توحید پر بنسټ ولاړه وه، او «هرقل» د روم قیصر یې مشر و.
جالب دا ده چې د اسلام ځینو سترو عالمانو هم په لومړیو پېړیو کې همدې نظر ته تمایل درلود. د بېلګې په توګه، امام ابو جعفر طحاوي (مؤلف د «شرح معاني الآثار»، وفات ۳۲۱هـ) په خپل کتاب «مشكل الآثار» کې لیکلي دي:
«ځینو د دې موضوع د پېژندنې خاوندانو ویلي دي چې د هرقل په ډله کې یوه مشهوره فرقه وه چې ورته «أروسیه» ویل کېده. دغه فرقه د خدای یکتایي او د مسیح بندهتوب منله، او هغه څه چې نور نصارا د مسیح د خدایتوب په اړه وایي، پرې باور نهلرل، بلکې یوازې د هغه د پیغمبرتوب قائل وو. دا ډله د مسیح په دین کلکه پاتې وه، په هغه څه ایمان یې درلود چې په انجيل کې راغلي، او د نورو نصارا د نظریې سره چې د مسیح د الوهیت په اړه ده، مخالفه وه. که دا خبره سمه وي، نو د «أریسیون» (په حالت رفع) او «أریسیین» (په حالت نصب او جر) مراد همدا «أروسیه» فرقه ده، لکه څنګه چې د محدثینو نظریه هم همدا ده.»