پرش به محتوا
فصل سوم: انسان در نظام فکری اسلام
- مؤلفههای انسانشناسی اسلامی
ب. مسئولیتپذیری
در نظام انسانشناسی اسلامی، مسئولیت اجتماعی بهعنوان یکی از مؤلفههای اساسی هویت انسانی مطرح میشود. این مسئولیت بهجهت مقام و منزلتی است که انسان از آن برخوردار است. این مقام و منزلت ریشه در مفهوم عمیق «جانشینی الهی» دارد. خطاب خداوند در قرآن کریم در آیه ۳۰ سوره بقره بهروشنی بیانگر آن است که انسان بهعنوان خلیفه خداوند در زمین، مسئولیت سنگین آبادانی جهان و برقراری نظام عادلانه را بر عهده دارد. این مسئولیت چندبعدی، هم شامل رابطه انسان با محیط پیرامون اوست و هم مربوط به تعاملات اجتماعی. ازاینرو مسئولیت اجتماعی در اسلام صرفاً یک وظیفه خشک و تحمیلی نیست، بلکه امتیازی الهی برای رشد و تعالی انسان محسوب میشود. زمانیکه فرد در قبال جامعه احساس مسئولیت میکند، در حقیقت فرصتی برای شکوفایی روحی و اخلاقی خود یافته است. این تکلیف مقدس، مانند آینهای است که ارزش واقعی انسانیت را نشان میدهد و او را به مقاماتی والا میرساند. هرچه انسان در انجام مسئولیتهای اجتماعی خود پایدارتر عمل کند، نهتنها جامعه را بهسمت صلاح پیش میبرد، بلکه خویشتن را نیز پرورش میدهد. گویی این مسئولیتها پلکانی هستند که انسان را از محدوده فردگرایی فراتر برده و بهمراتب عالی انسانی نزدیک میکنند (خوانساری، 1400: 43). بنابراین، مسئولیتپذیری اجتماعی در اسلام نه یک بار سنگین، بلکه بالی برای پرواز بهسوی کمال است. هر اقدام نیکو در قبال دیگران، گامی است در مسیر تقویت وجدان اخلاقی و ارتقای مقام انسانی. در این نگاه، خدمت بهخلق، خدمت بهخویشتن است و تعهد نسبت بهجامعه، راهی برای تعالی فرد و جامعه بهشمار میآید.
مبنای قرآنی مسئولیت اجتماعی انسان را در اسلام میتوان در سطوح مختلفی تحلیل کرد. در سطح کلان، قرآن کریم در سوره آلعمران با بیان «وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ» (آلعمران: 104)، مسئولیت جمعی امت اسلامی را در قبال سلامت و صلاح جامعه ترسیم میکند. این آیه از قرآن کریم بیانگر این است که هر فرد مسلمان بهعنوان جزئی از پیکره جامعه اسلامی، مسئولیت نظارت و مشارکت فعال در اصلاح امور اجتماعی را بر عهده دارد. در بُعد اقتصادی، قرآن کریم نیز با طرح نظام زکات و انفاق، مسئولیت اجتماعی انسانهای ثروتمند را در قبال نیازمندان تبیین میکند. آیه ۲۷۵ سوره بقره با نهی شدید از رباخواری، نظام اقتصادی عادلانهای را ترسیم میکند که در آن حقوق تمام اقشار جامعه باید رعایت شود. این نگاه اقتصادی، برخلاف نظام سرمایهداری که بر فردگرایی تأکید دارد، مسئولیتپذیری جمعی و توجه بهمحرومان را سرلوحه انسان اسلامی قرار میدهد.